Kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında yapılan sigortalılık kontrolleri, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bankalar ve Kamu İdareleri Tarafından Yapılacak Olan Sigortalılık Kontrolü ile Kurum ve Kuruluşlardan Alınacak Bilgi ve Belgelere Dair Tebliğ’in 15. maddesi çerçevesinde yürütülmektedir. Bu kapsamda, Emniyet Genel Müdürlüğü’nün trafik denetimleriyle düzenlenen idari para cezası tutanakları, sigortalılık tespitinde aktif olarak kullanılmaktadır.
Trafik denetimleri sonucunda düzenlenen tutanaklar, sürücüye yüzüne karşı tebliğ edilmekte ve araç plakası, sürücünün adı-soyadı, T.C. Kimlik Numarası, cezanın düzenlendiği yer-il-ilçe-birim ve tarih bilgileriyle birlikte SGK’ya elektronik ortamda iletilmektedir. SGK, 2015/25 sayılı Genelge’nin “İşe Başlama Tarihlerinin Tespiti” başlıklı düzenlemesi uyarınca bu tutanaklardaki tarihi “işe başlama tarihi” olarak kabul etmekte ve sürücüyü sigortalı olarak tescil edebilmektedir.
Bu uygulama, ticari araçların kullanım biçimi ile istihdam ilişkisi arasında bir bağ kurulmasına dayanır. Buna göre, ticari amaçlı aracın sürücüsü kural olarak o işletmenin çalışanı olarak kabul edilir. Bu görünüm işveren tarafından hizmet akdi ilişkisinin varlığıyla çürütülmediği sürece SGK tarafından sigortalılık tespitinde esas alınır.
Tutanaklara dayalı sigortalılık tespitine itiraz sürecinde, öncelikle SGK’nın ilgili birimindeki idari para cezası itiraz komisyonu konuyu değerlendirir; komisyon uygun bulmazsa dosya denetim birimine sevk edilir.
Aşağıdaki hususlar itiraz süreçlerinde ve uygulamada özellikle bilinmelidir:
- Trafik idari para cezası tutanağında yer alan ticari araç kiralık ise ve sürücü o şirketin çalışanıysa, kira sözleşmesi, faturalar ve ilgili belgelerle itiraz edilmelidir.
- Trafik tutanağı sürücüsünün, araç sahibinin eşi, aile fertleri, kan veya kayın hısımları, yakın arkadaşları veya komşuları gibi kişiler olduğunun açıkça belirlenmesi ve araç kullanımının sadece şahsi amaçlara yönelik olması durumunda, hizmet akdinin bulunmadığı somut delillerle SGK’ya iletilmelidir.
- Trafik siciline “ticari araç” olarak kayıtlı olmakla birlikte, araç sahibi vergi mükellefi değilse, araç herhangi bir ticari faaliyette kullanılmıyorsa veya fiilen şahsi araç olarak kullanılıyorsa, bu durumda tutanağa dayanılarak sigortalılık tespiti yapılmaz. Böyle hallerde dilekçe ile SGK’ya başvuru yapılmalıdır.
Bu uygulamanın pratik sonuçları aşağıdaki gibidir:
- Trafik idari para cezası tutanak tarihine göre sigortalı tescili yapılan sürücüler için idari para cezaları uygulanabilir.
- Sigortalı tescili nedeniyle asgari ücret desteğinin geri alınması söz konusu olabilir.
- 5510 sayılı Kanun’un ek-14 maddesi gereği SGK teşviklerinden yararlanamama durumu ortaya çıkabilir.
Bu sonuçlar hem işletmeye hem de sürücüye önemli mali yükümlülükler ve riskler getirebilir. Bu nedenle ticari araçların yalnızca ilgili ve resmi çalışanlar tarafından kullanılması, ilgisiz kişilerin kullanımının ise kesinlikle önlenmesi zorunludur.
Uygulamada yaşanan ithilaflarda ve risklerin yönetiminde aşağıdaki hususların takip edilmesi önerilir:
- Ticari araçların iç kontrol süreçleri ile kullanımının izlenmesi ve uygun kişilere tahsis edilmesi.
- Trafik cezası tutanaklarının periyodik olarak kontrol edilmesi, SGK’dan gelen bildirimlerin takip edilmesi ve ilgili kayıtlarla uyumunun sağlanması.
- Hizmet akdi ilişkisinin olmadığını iddia eden sürücülerle ilgili somut delillerin (sözleşme, kullanım belgeleri vb.) dosyalanması.
- İtiraz süreçlerinde doğru ve eksiksiz belge ile SGK’ya başvuru yapılması; gerektiğinde hukuki görüş alınması.
Sonuç olarak, bu uygulama kayıt dışı istihdamla mücadele açısından önemli bir denetim aracıdır ve şirketlerin sigortalılık süreçlerinde risk yönetimi yaklaşımını güçlendirmesini gerektirmektedir.
Bu sirküler bilgilendirme amaçlı olup, Platin SMMM Ltd. Şti.’nin müşterilerine özel bir hizmettir. Mesleki görüş ve yardım almadan bu sirkülere dayanarak uygulamalarda bulunulmamalıdır.
